Czy orientacja seksualna może ulec zmianie w ciągu życia?

Masz wrażenie, że Twoje uczucia do innych ludzi zmieniają się wraz z wiekiem i zastanawiasz się, czy „wolno Ci” tak mieć? Z tego tekstu dowiesz się, jak psychologia opisuje orientację seksualną, co może zmieniać się w ciągu życia, a co zwykle pozostaje bardziej stałe. Przeczytasz też o tym, jak odróżnić pociąg seksualny od tożsamości i zachowań oraz dlaczego tyle wokół tego zamieszania w języku mediów i prawa.

Co to jest orientacja seksualna?

Gdy otworzysz podręcznik psychologii albo wejdziesz na stronę Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, zobaczysz, że orientacja seksualna nie jest jednym prostym „tak” albo „nie”. APA pisze o niej jako o trwałym wzorcu pociągu emocjonalnego, romantycznego i/lub seksualnego wobec mężczyzn, kobiet lub obu płci. Do tego dochodzi jeszcze poczucie własnej tożsamości i przynależność do określonej wspólnoty, np. gejowskiej czy lesbijskiej.

W praktyce oznacza to, że na orientację składają się przynajmniej cztery wymiary. Pierwszy to pociąg seksualny, czyli to, kto Cię podnieca i kogo fantazje erotyczne najczęściej dotyczą. Drugi to emocje – w kim się zakochujesz, z kim chcesz budować bliskość. Trzeci wymiar to zachowania seksualne, czyli faktyczne kontakty i działania. Czwarty to etykieta, jaką sam o sobie mówisz: hetero, bi, gej, lesbijka, a może w ogóle unikasz jakichkolwiek etykiet.

Czy musi być jedno słowo na wszystko?

Psycholog John Bancroft – autor obszernego podręcznika „Seksualność człowieka” – zwraca uwagę, że pojęcie „orientacja seksualna” często miesza ze sobą różne zjawiska. Z tego powodu proponuje, by częściej mówić o tożsamości seksualnej, bo to ona łączy w sobie to, jak się czujesz, jak o sobie myślisz i jak się przedstawiasz innym. W badaniach naukowych wciąż spotkasz pojęcia orientacji, preferencji, tożsamości, ale ich granice nie zawsze są wyraźne.

Paradoks polega na tym, że język prawny podchwycił termin „orientacja seksualna”, nie proponując jego jasnej definicji. W polskich aktach prawnych znajdziesz zakaz dyskryminacji ze względu na orientację, lecz nikt nie doprecyzował, czy chodzi bardziej o pociąg, o zachowania, czy o publicznie deklarowaną tożsamość. To sprawia, że Twoje osobiste doświadczenie może nie mieścić się w prostych rubrykach „hetero”, „homo”, „bi”, choć formalnie i tak pod to pojęcie podpadasz.

Czy orientacja seksualna jest wrodzona i niezmienna?

Przez wiele lat w debacie publicznej powtarzano zdanie: „orientacja seksualna jest wrodzona i nie podlega zmianie”. Miało to konkretny cel – odeprzeć narrację o „leczeniu homoseksualizmu” i pokazać, że geje i lesbijki nie „wybierają” tego, kim są. Psycholożka Lisa Diamond, która od lat bada płynność seksualną, pokazuje jednak, że obraz jest o wiele bardziej skomplikowany.

Diamond w swoich tekstach – m.in. w artykule „Scrutinizing Immutability: Research on Sexual Orientation and U.S. Legal Advocacy for Sexual Minorities” – zwraca uwagę, że zarówno pociąg seksualny, jak i emocje, zachowania oraz poczucie tożsamości mogą się zmieniać w czasie. Podkreśla, że badania nie potwierdzają prostego schematu: „jedna orientacja od urodzenia do śmierci”. Zamiast tego pojawia się obraz, w którym część osób przechodzi różne fazy, redefiniuje siebie, czasem wręcz całkowicie zmienia sposób, w jaki się opisuje.

Co mówią badania o przyczynach orientacji?

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne przyznaje, że nie ma zgody co do pojedynczej przyczyny, która decyduje o orientacji konkretnej osoby. W badaniach pojawiają się czynniki genetyczne, różnice hormonalne w rozwoju płodowym, wpływy środowiskowe, kultura, religia, a nawet bieżące doświadczenia relacyjne. Żaden z tych elementów nie wyjaśnia wszystkiego w pełni. Nauka coraz częściej mówi o złożonej układance, w której natura i wychowanie splatają się w indywidualny sposób.

Dla Ciebie praktyczna konsekwencja jest taka, że Twoje przeżycia nie muszą wpisywać się w jedno „oficjalne” wyjaśnienie. Możesz widzieć w sobie wpływ rodziny, szkoły, religii czy pierwszych związków. Możesz też mieć poczucie, że pewne skłonności „były zawsze”, jeszcze zanim o seksie w ogóle cokolwiek wiedziałeś. Oba te doświadczenia mieszczą się w współczesnym rozumieniu seksualności.

Badania wskazują, że w ciągu życia może zmieniać się nie tylko to, z kim uprawiasz seks, ale także to, w kim się zakochujesz i jak sam o sobie myślisz.

Czym różni się pociąg, zachowanie i tożsamość?

Dla zrozumienia zmian w orientacji bardzo pomocne jest stare rozróżnienie na trzy warstwy: pociąg seksualny, zachowania seksualne i tożsamość seksualną. Pociąg to niezależne od woli poczucie podniecenia wobec własnej lub odmiennej płci. Zachowania to wszystko, co robisz – od masturbacji przy określonych fantazjach, przez oglądanie pornografii, po realne kontakty z innymi ludźmi. Tożsamość z kolei to etykieta, którą wybierasz, często powiązana z konkretną wspólnotą i stylem życia.

Te trzy warstwy nie muszą iść w parze. Możesz odczuwać silny pociąg do tej samej płci, ale nigdy nie wejść w związek homoseksualny i deklarować się publicznie jako heteroseksualny. Możesz też być w długoletnim związku hetero, a jednocześnie czuć, że Twoje fantazje częściej dotyczą kobiet niż mężczyzn. Dla części osób to przejściowy etap, dla innych – trwały wzór.

Jak orientacja seksualna może zmieniać się w czasie?

Badania Christine Kaestle z Virginia Tech pokazują, że sztywne trzy kategorie „hetero”, „homo”, „bi” nie oddają w pełni ludzkich historii. Kaestle obserwowała ponad sześć tysięcy osób od 16. do 32. roku życia. W tym czasie uczestnicy kilkukrotnie odpowiadali na pytania o swoją orientację, a ich odpowiedzi często się zmieniały.

W ankietach coraz częściej pojawiały się określenia takie jak „głównie hetero, ale z wyjątkami”, „rozwijający się gej”, „rozwijająca się lesbijka” czy „minimalnie seksualny”. Badaczka postanowiła więc rozszerzyć klasyczne kategorie tak, aby lepiej uchwycić tę płynność. W efekcie wyodrębniła m.in. grupy „głównie hetero”, osoby „rozwijające się” oraz ludzi o niskim poziomie zainteresowania seksualnego.

Czy kobiety i mężczyźni różnią się pod względem płynności?

W danych Kaestle bardzo wyraźnie widać różnice między płciami. Kobiety częściej niż mężczyźni zmieniały deklarowaną orientację – niektóre najpierw mówiły o sobie jako otwartych na relacje z obiema płciami, później deklarowały wyłącznie zainteresowanie mężczyznami, by po latach znów zacząć wątpić w tę jednoznaczność. Mężczyźni zazwyczaj byli bardziej konsekwentni, rzadziej przechodzili między etykietami.

U osób, które określały się jako „rozwijający się gej” lub „rozwijająca się lesbijka”, pierwsze kontakty seksualne w wieku nastoletnim najczęściej dotyczyły płci przeciwnej. Z czasem – zwykle po dwudziestce – pojawiało się coraz większe zainteresowanie tą samą płcią, a w końcu to właśnie ono stawało się dominujące. To pokazuje, że pierwsze doświadczenia seksualne nie zawsze przewidują, jaką konfigurację wybierzesz za kilka czy kilkanaście lat.

Czy każdy doświadcza takiej zmiany?

Nie. Spora część ludzi przez całe życie mówi o sobie „hetero” i rzeczywiście tak się czuje. Inni od wczesnej młodości są pewni, że pociągają ich wyłącznie osoby tej samej płci. Zmiana orientacji nie jest obowiązkowym etapem rozwoju, ale badania pokazują, że płynność seksualna jest znacznie częstsza, niż dawniej sądzono. Dotyczy to szczególnie kobiet, ale nie tylko.

Dla wielu osób orientacja zmienia się nie nagle, lecz raczej „przesuwa”. Z początku ktoś może opisywać siebie jako „głównie hetero”, później „bi”, a dopiero po latach – gej lub lesbijka. Czasem to nie pociąg się zmienia, lecz rośnie odwaga, by nazwać go inaczej, gdy poznasz nowe osoby, wejdziesz w inne środowisko lub zdystansujesz się od tradycyjnych oczekiwań rodziny.

To, że po trzydziestce odkrywasz w sobie inną konfigurację pragnień niż w liceum, nie oznacza, że „coś jest z Tobą nie tak”.

Jak prawo i język publiczny widzą orientację seksualną?

W polskim prawie termin „orientacja seksualna” pojawia się w dokumentach związanych z przeciwdziałaniem dyskryminacji – np. w rozporządzeniu z 2002 roku o Pełnomocniku Rządu do Spraw Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn. Co ciekawe, sam tekst aktu nie zawiera żadnej definicji, czym ta orientacja jest. Mamy więc zakaz nierównego traktowania, ale bez jasnego wskazania, do jakiej sfery życia dokładnie się odnosi.

Analizy psychologiczne sugerują, że w praktyce chodzi głównie o publicznie deklarowaną tożsamość i o widoczne zachowania. Osoby, które odczuwają pociąg jednopłciowy, ale nie ujawniają tego i nie wchodzą w relacje z tą samą płcią, zwykle nie są identyfikowane jako „mniejszość seksualna”. Ochrona prawna dotyczy więc przede wszystkim tych, którzy otwarcie używają etykiet takich jak „gej”, „lesbijka”, „biseksualny” albo tworzą związki jednopłciowe.

Debata polityczna wokół pojęcia orientacji

Filozof Ryszard Legutko zwraca uwagę, że słowo „orientacja” zaczerpnięto z języka polityki. Mówi się przecież o orientacji liberalnej, konserwatywnej czy socjalistycznej, a każda z nich ma prawo walczyć o wpływy. W jego ujęciu zastosowanie tego samego słowa do seksualności nadaje jej wymiar polityczny: wokół różnych orientacji zaczynają budować się grupy interesu, programy zmian społecznych, postulaty prawne.

Ten sposób myślenia ma swoje konsekwencje. Jeśli przyjmiemy, że „orientacje” są równorzędne jak partie w demokracji, łatwo dojść do wniosku, że wszelkie uprawnienia przyznane związkowi kobiety i mężczyzny muszą w równym stopniu przysługiwać związkom jednopłciowym. Część publicystów widzi w tym naturalny kierunek rozwoju praw człowieka. Inni – jak Legutko – traktują to jako efekt nieprecyzyjnego języka, który zrównuje bardzo różne zjawiska.

Jak radzić sobie z własną płynnością i dezorientacją?

Kiedy teorię odłożymy na bok, zostaje codzienne życie: relacje, związki, tajemnice. Wiele osób przeżywa dezorientację seksualną – wątpliwość, kim właściwie są, co lubią i czy to „wypada” czuć po trzydziestce lub czterdziestce inaczej niż dotąd. Czasem płynność dotyczy samego pociągu, innym razem bardziej tożsamości, a bywa, że przejawia się w zachowaniach, które trzymasz w tajemnicy przed bliskimi.

Widać to wyraźnie choćby w historiach osób określających się jako transwestyci. U niektórych wszystko zaczyna się jeszcze w dzieciństwie, w domu pełnym kobiecych wzorców i braku obecnego ojca. Pojawia się fascynacja makijażem, ubraniami, a z czasem – w okresie dojrzewania – silny komponent fetyszystyczny. Z wiekiem ten wymiar może osłabnąć, ale zostaje głęboka, niemal uspokajająca potrzeba wejścia od czasu do czasu w kobiecą rolę.

Transwestytyzm a orientacja seksualna

Transwestytyzm sam w sobie nie jest orientacją, tylko sposobem ekspresji płci. Możesz mieć silną potrzebę ubierania się i wyglądania kobieco, a jednocześnie pozostawać w heteroseksualnym związku i nie chcieć zmieniać płci. Dla części osób to raczej hobby lub forma autoterapii, która daje poczucie wyciszenia i wewnętrznego spełnienia. Dla innych – istotny element tożsamości płciowej, choć wciąż odmienny od transpłciowości.

Największym źródłem cierpienia bywa nie sam pociąg czy potrzeba przebierania się, ale tajemnica i lęk przed odrzuceniem. Mężczyzna żyjący z partnerką przez wiele lat może czuć, że stoi na krawędzi: z jednej strony pragnie autentyczności i bliskości, z drugiej boi się, że wyznanie o transwestytyzmie „zrujnuje jej życie” albo będzie wracało podczas każdej kłótni. To bardzo typowe napięcie u osób, które łączą silną potrzebę kontroli z wrażliwością i introwersją.

W takiej sytuacji pomocne bywa uporządkowanie w głowie kilku obszarów, zanim cokolwiek powiesz partnerce. Dobrze jest zadać sobie pytania:

• czy Twój pociąg seksualny dotyczy nadal wyłącznie kobiet, czy pojawiają się też fantazje jednopłciowe,
• jak często potrzebujesz przebierania się, by czuć ulgę,
• czy wyobrażasz sobie włączanie tego w jakiejś formie do życia seksualnego w parze,
• jak reagujesz, gdy próbujesz to całkowicie tłumić przez wiele miesięcy.

Takie samo-rozpoznanie nie ma Cię zaszufladkować, ale przygotować do rozmowy – czy to z psychoterapeutą, czy z partnerką – w której powiesz o sobie coś więcej niż tylko „jestem transwestytą”. Dzięki temu druga osoba ma szansę zobaczyć pełny obraz, a nie tylko słowo obciążone stereotypami.

Czy mówić partnerce o swoich doświadczeniach?

Nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi. Związek buduje się na zaufaniu, ale też na poczuciu bezpieczeństwa. Jeśli boisz się, że partnerka użyje Twojego wyznania przeciwko Tobie w przyszłych konfliktach, warto najpierw porozmawiać z seksuologiem lub psychoterapeutą, który pomoże Ci ocenić ryzyko i przemyśleć sposób rozmowy. Czasem dobrym krokiem pośrednim jest praca nad własnym wstydem i samoakceptacją, by nie wchodzić w dialog z pozycji „muszę się przyznać do czegoś strasznego”.

Z drugiej strony życie w ciągłym lęku przed nakryciem – chowaniu ubrań, kosmetyków, kontrolowaniu każdego ruchu – zużywa ogromne ilości energii. Im dłużej trwa tajemnica, tym silniejsze poczucie winy wobec partnerki i tym większy szok, jeśli w końcu przypadkiem odkryje, co się dzieje. Dlatego wiele osób decyduje się na stopniowe odsłanianie – zaczynając od rozmowy o fantazjach, nietypowych zainteresowaniach, granicach w seksie, zanim padnie konkretna nazwa.

Przed samą rozmową z partnerką możesz przygotować dla siebie prostą tabelę, która pomoże Ci uporządkować myśli o własnej seksualności:

Taka prosta mapa nie rozwiąże wszystkiego, ale często zmniejsza chaos w głowie. Zobaczysz wyraźniej, co się rzeczywiście zmieniło, a co tak naprawdę było z Tobą od dawna – choć kiedyś nie miało jeszcze nazwy.